18 bedreigingen voor onze oceanen en hoe ze het hoofd te bieden – deel 2

In 2017 bracht het Duitse onderzoekscentrum Stichting Heinrich Böll de Oceaanatlas uit. Zeeën en oceanen bedekken twee derde van onze planeet en zijn bronnen van energie, voedsel en mineralen. Tevens voorzien ze in belangrijke transportroutes en vormen ze een cruciale actor in de stabiliteit van weer en klimaat. Door overbevissing, vervuiling en verlies aan biodiversiteit worden de ecosystemen van de oceanen echter bedreigt. De atlas geeft inzicht in de huidige status en in de bedreigingen voor de wereldzeeën. Het instituut zwengelt zo de discussie aan voor een betere bescherming die als doelstelling geformuleerd staat in SDG 14. Niet alleen ten behoeve van kustgebieden, maar voor de hele planeet. Een samenvatting in twee delen.

Zuur water

Oceanen verzuren sneller dan ooit tevoren. En sneller dan organismes zich kunnen aanpassen. Deze verzuring is voor een deel terug te brengen op de verhoogde CO2-uitstoot die deels wordt geabsorbeerd door oceanen. Vooral de vier grote zones ten westen van Afrika en Amerika, waar van oudsher nutriëntrijk water naar boven wordt gestuwd en die de basis van de voedselketen vormen, zijn aangetast. De gewijzigde zuurtegraad van het oceaanwater maakt het voor mossels, slakken, zee-egels, koralen en sommige soorten plankton moeilijk om hun beschermende omhulsels aan te maken. Dat komt tot uiting in een dunnere schaal of in een kleinere groei waardoor ze een gemakkelijkere prooi worden en hun voortbestaan bedreigd is. In zones waar de verzuring piekt, onttrekt het water zelfs kalk aan schalen en omhulsels. Ook sommige visseneieren overleven het zuurdere water niet. De verzuurde zones vergroten en hebben tegelijkertijd te kampen met verlies van zuurstof én warmen op. Deze combinatie kan een ernstig effect hebben op de wereldwijde voedselketen.

Uitbating en bescherming

Het idee dat oceanen bescherming nodig hebben is nieuw. Slechts in de laatste 30 jaar is het areaal beschermde wateren gegroeid – maar het is nog steeds slechts een fractie van het totaal: 3,5%. Milieuorganisaties en wetenschappers vragen dat zo’n 20 à 50% van de oceanen wordt beschermd opdat het leven zich zou kunnen herstellen. Niet alleen de populaties van vele soorten waren vroeger groter, de dieren zelf waren ook groter. Uit historisch onderzoek blijkt dat het aantal schildpadden met 96,5% is afgenomen, haaien met 87,6%, roofvissen met 75,7%.

De schade toegebracht door visserij is enorm. Mensen lijken nog steeds te denken dat de oceanen vol vis en zeedieren zitten, terwijl een verregaande bescherming nodig is om de resterende soorten te laten overleven.

Wie bezit de oceaan?

Mensen gebruikten de zeeën om te vissen en handel te drijven. Mensen voerden oorlog op zee voor diens uitbating. Dat gebeurt nog steeds. Vandaag zijn naties gebrand op de exploitatie van de mineralen en fossiele brandstoffen onder de zeebodem. Door een verdrag van de Verenigde Naties uit 1982 (UNCLOS) over de exploitatie van de zee grenzend aan land, wordt het plots interessant om de hand te leggen op kleine, onbewoonde eilandjes op soms 1000 kilometers afstand van het vasteland. Vandaag is reeds 57% van de zeebodem toegewezen aan een natie. Naarmate het gemeenschappelijke, internationale deel krimpt, verkleint ook de mogelijkheid op participatie en correcte verdeling van de aanwezige hulpbronnen.

Ook de wateren boven de zeebodem zijn aan internationale wetgeving onderworpen. Maar de wetgeving vertoont gaten: piraten kunnen door eender wie aangehouden worden, maar vervuilers, illegale vissersboten, terroristen, wapenhandelaars, drugs- of mensensmokkelaars kunnen enkel berechtigd worden door het land van herkomst. Vaak is hierbij onduidelijkheid troef: als het water aan geen natie is toegewezen, dan mag toch eender wie er gebruik van maken? Maar wat als dat gebruik wereldwijde problemen veroorzaakt? Het is aan overheden om duidelijke regelgeving op te stellen en correct toe te passen.

Wereldwijde honger naar hulpbronnen

Elke Westerse consument heeft tijdens zijn leven zo’n 700 kg zink en 2000 kubieke meter koper nodig. Een smartphone bevat 30 verschillende metalen. De aarde is (voldoende) rijk aan metalen, maar mijnbouw op het land wordt steeds duurder en dus economisch minder interessant. Ook de ecologische en menselijke kost is vaak groot en brengt imagoverlies. Daarom kijken grote mijnbedrijven naar de diepzee.

De uitbating van de diepzee staat te beginnen, hoewel de ecologische en sociale impact nog niet onderzocht is. Zeker is alvast dat de zeebodem zich immens traag hersteld: sporen van de eerste expedities uit 1980 zijn nog steeds zichtbaar. Zo doen mangaanknollen er een miljoen jaar over om 5 à 20 mm te groeien. Toch staan verschillende landen te trappelen om te starten met de ontginning. In zones waar internationale verdragen niet gelden, kunnen landen zelfstandig beslissen over te nemen risico’s. Publieke protesten vragen dat alle projecten voor de extractie van mineralen worden stopgezet. Overheden dienen hun verantwoordelijkheid te nemen en omzichtig, met respect voor het voorzorgsprincipe te werk te gaan. Aangezien we de hulpbronnen uit de diepzee niet nodig hebben: moeten we überhaupt ontginning toestaan?

Toekomstvisie

Hernieuwbare energie uit oceanen is een hoopgevende piste. Tegelijk wenken onaangeroerde bronnen van fossiele energie uit de diepzee. De risico’s voor diepzeemijnbouw zijn deels onbekend, deels gekend en hebben beslist meer onderzoek en debat nodig. De ontginning van natuurlijk gas, aardolie, methaanhydraat, maar ook de installatie van windmolens op zee is onderwerp van debat maar vaak nog weinig onderzocht. Of energiewinning op basis van getijden, stroming of golfslag ooit haalbaar wordt, is nog af te wachten. Overheden doen er goed aan wetenschappelijk onderzoek te stimuleren en na te volgen.

Vakantiebestemming

Vakanties op en bij de zee zijn aantrekkelijk en gewild. Cruiseschepen worden groter en meer en meer kusten worden omgetoverd in vakantiebestemmingen. Dat zet kustbewoners onder druk. Het beeld van een cruiseschip in Venetië vat het goed samen.

Cruiseschepen met zo’n 5000 passagiers vervuilen de gebieden die ze aandoen en nemen een flinke hap uit de aanwezige hulpbronnen. Uiteindelijk riskeren ze de natuurlijke rijkdom en de plaatselijke gemeenschap te vernietigen. Slechts enkele vakantiebestemmingen leggen reeds beperkingen op aan het aantal jaarlijkse bezoekers uit ecologische overwegingen. Nochtans is het een effectieve maatregel. Overheden en toeristische locaties dienen hun communicatie aan te passen en niet-duurzame praktijken aan banden te leggen. Tenslotte dragen ook toeristen zelf verantwoordelijkheid.

Wereldhandel en prijzenoorlog

Internationale scheepvaart is de motor van de wereldwijde economie. Dankzij de regulatie van de IMO (International Maritime Organization) is vervuiling verminderd en veiligheid gestegen, maar toch zit de sector in een diepe crisis sinds 2008. Koopvaardijen zijn beland in een prijzenoorlog die slechts enkelen zullen overleven. Op het loon en de bescherming van de bemanning wordt bespaard door zich in te schrijven in de meest voordelige landen. De laagste rang van zeelieden kunnen beschouwd worden als moderne slaven. Tenslotte vormt ook de afbraak van grote schepen een gevaar voor een groep weinig beschermde en pover betaalde arbeiders in enkele Aziatische kustregio’s. Het ligt in de handen van de IMO om de werkomstandigheden op schepen drastisch te verbeteren.

Leven met de oceaan

Oceanen geven ons zoveel en onze levens en leefgebieden zijn er afhankelijk van. Als we willen blijven genieten van de voordelen van oceanen, dan moeten we ons gedrag aanpassen. Verantwoordelijk en duurzaam beheer van de oceanen dringt zich op.

Samen oceanen beheren

Ondanks het bestaan van internationale maatschappelijke organisaties en vele regionale beschermende overeenkomsten, schiet het systeem voor een duurzaam beheer en gebruik van de oceaan te kort. Oceanen behoren vandaag tot de minst beschermde gebieden ter wereld.  Er zijn momenteel geen wereldwijde strategieën om de complexiteit van het mariene ecosysteem te beheren. Wetgevingen zijn te gefragmenteerd, er is weinig consensus en samenwerking. Afgesproken regels en doelstellingen worden vaak niet (correct) geïmplementeerd en het risico op sancties is klein. Zo zijn we bijvoorbeeld nog ver weg van de afgesproken 10% beschermde zone tegen 2020.

Het uitblijven van actie is onverantwoord en verandering is dringend nodig: oceanen zijn te belangrijk. De SDG 14 van het 2030-verdrag vormt een kans.

Dit is deel 2 van het rapport. In deel 1 (link) kijkt de atlas naar visconsumptie, landbouw, afval, biodiversiteit, watertemperatuur en grote kuststeden. De atlas bevat tal van interessante kaarten, grafieken en cijfers en verdient jouw bezoek: je kan hem hier (https://www.boell.de/en/oceanatlas) inkijken.

---------

De Heinrich Böll stichting is een katalysator voor groene visie en projecten. Het is een denktank voor beleidshervormingen en een internationaal netwerk. Meer dan 100 project partners in ruim 60 landen zijn betrokken. Zie www.boell.de.

Het Heinrich Böll instituut heeft ervaring in uitmuntende thema-atlassen (https://www.boell.de/en/publications): vleesproductie en -consumptie, landbouwbodems, steenkool en energie vormden reeds het onderwerp van deze uitgebreide, goed gestructureerde naslagwerken.

 

 

Digitale opleidingssessies over de SDG’s en Vizier 2030 in het najaar 2020

De VVSG organiseert samen met de Vlaamse overheid en de Vlaamse provincies een digitale SDG- en Vizier 2030-opleiding voor overheidspersoneel en politici van de verschillende bestuursniveaus in Vlaanderen (sessies starters op 10,12,23,26/11 en 1,2,3/12 - kenners op 15/12/20 en 2/2/21)

1 oktober 2020: VIBE Congres 2020

De coronacrisis drukt ons met de neus op de feiten: we moeten onze gemeentekernen anders inrichten.

23 maart 2020: Warmtewende voor de industrie

Duurzame warmte/koude is een cruciaal onderdeel van de energietransitie. De warmtevraag van de Vlaamse industrie alleen bedraagt meer dan 50 TWh/jaar of ruim 80% van de totale industriële energievraag

CORE

CORE staat voor Coöperatief Ondernemen in Rationeel Energiegebruik.

Hasselaren investeren mee in duurzamere stadsgebouwen

Inwoners van Stad Hasselt krijgen de kans om mee te investeren in het versneld verduurzamen van stadsgebouwen.

Forse energiebesparing op komst in de gebouwen van stad en OCMW Diest

Diest scoort slechts binnen de provincie Vlaams-Brabant en in heel Vlaanderen als het gaat om energiekosten. Daar wil het iets aan doen.